Gdy uzależnienie nie jest jedynym problemem – czym jest podwójna diagnoza?

Problemy z alkoholem, narkotykami czy lekami nie zawsze występują w oderwaniu od innych trudności. U części osób uzależnieniu towarzyszą depresja, zaburzenia lękowe, choroba afektywna dwubiegunowa, zaburzenia osobowości albo inne problemy natury psychicznej. W takiej sytuacji samo skoncentrowanie się na odstawieniu substancji może okazać się niewystarczające. Trzeba przyjrzeć się temu, co dzieje się z człowiekiem szerzej.

Właśnie wtedy mówi się o podwójnej diagnozie. Nie oznacza ona jednego konkretnego rozpoznania, ale współwystępowanie uzależnienia oraz zaburzenia psychicznego. Ich wzajemne oddziaływanie może komplikować zarówno codzienne funkcjonowanie, jak i sam proces wychodzenia z nałogu.

Uzależnienie i problemy psychiczne mogą się wzajemnie napędzać

Nie zawsze łatwo ustalić, co pojawiło się pierwsze. Osoba zmagająca się z silnym lękiem może odkryć, że alkohol na chwilę zmniejsza napięcie i ułatwia jej kontakty z ludźmi. Ktoś przechodzący przez epizod depresyjny może sięgać po substancje psychoaktywne, próbując choć na moment zmienić swój stan emocjonalny. Z kolei długotrwałe używanie alkoholu czy narkotyków samo może prowadzić do pogorszenia nastroju, nasilenia lęku, bezsenności albo innych zaburzeń.

Z czasem coraz trudniej rozdzielić oba problemy. Substancja, która początkowo miała przynosić ulgę, zaczyna powodować kolejne trudności. Pogarszają się relacje, sytuacja zawodowa i zdrowie, pojawia się poczucie winy, a niekiedy także wycofanie z życia społecznego. To z kolei może jeszcze bardziej zwiększać potrzebę sięgania po alkohol, narkotyki czy leki.

Powstaje mechanizm, z którego trudno wydostać się bez odpowiednio dobranej pomocy.

Dlaczego leczenie tylko jednego problemu może nie wystarczyć?

Jeżeli terapia koncentruje się wyłącznie na uzależnieniu, a pomija współistniejące zaburzenia psychiczne, po odstawieniu substancji nadal mogą pozostawać trudności, z którymi dana osoba wcześniej próbowała radzić sobie za pomocą alkoholu lub narkotyków. Silny lęk, obniżony nastrój czy niestabilność emocjonalna mogą wtedy zwiększać ryzyko powrotu do dawnych zachowań.

Podobnie działa to w drugą stronę. Próba leczenia depresji czy zaburzeń lękowych bez uwzględnienia aktywnego uzależnienia również może nie dawać oczekiwanych efektów.

Dlatego w przypadku podwójnej diagnozy ważne jest spojrzenie na oba obszary jednocześnie. Potrzebna może być współpraca terapeuty uzależnień z psychiatrą, odpowiednia diagnostyka, psychoterapia, a w niektórych sytuacjach także farmakoterapia.

Jak może wyglądać terapia podwójnej diagnozy?

Punktem wyjścia powinno być możliwie dokładne rozpoznanie sytuacji. Specjaliści biorą pod uwagę zarówno rodzaj i przebieg uzależnienia, jak również stan psychiczny pacjenta. Znaczenie mają wcześniejsze epizody depresyjne lub lękowe, stosowane leki, okresy abstynencji, dotychczasowe próby leczenia oraz to, w jakich sytuacjach najczęściej dochodziło do używania substancji.

Dopiero na tej podstawie można zaplanować terapię odpowiadającą rzeczywistym potrzebom konkretnej osoby. Praca może obejmować m.in. rozpoznawanie mechanizmów uzależnienia, naukę radzenia sobie z głodem substancji, regulację emocji, pracę nad trudnościami psychicznymi czy odbudowywanie codziennej rutyny i relacji z bliskimi.

Nie istnieje jeden program odpowiedni dla każdego. Innych form wsparcia może potrzebować osoba uzależniona od alkoholu z towarzyszącą depresją, a innych pacjent, u którego używanie narkotyków współwystępuje z poważniejszymi zaburzeniami psychicznymi.

Kiedy warto rozważyć specjalistyczny ośrodek?

Szczególnej uwagi wymagają sytuacje, w których problemy psychiczne utrzymują się również w okresach abstynencji, wcześniejsze terapie uzależnienia nie przyniosły trwałej poprawy albo po kolejnych okresach niepicia następuje powrót do substancji w odpowiedzi na pogorszenie samopoczucia.

W takich przypadkach warto szukać miejsca przygotowanego do pracy jednocześnie z uzależnieniem i zdrowiem psychicznym. Specjalistyczny ośrodek podwójnej diagnozy może zapewnić możliwość przeprowadzenia szerszej diagnostyki i zaplanowania terapii uwzględniającej oba problemy, zamiast traktować je jako dwa niezależne od siebie zjawiska.

Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób, które mają za sobą kilka prób leczenia i nadal nie rozumieją, dlaczego mimo okresów abstynencji ponownie wracają do używania substancji.

Podwójna diagnoza wymaga spojrzenia na człowieka, a nie tylko na nałóg

Skuteczna pomoc nie powinna sprowadzać się wyłącznie do pytania, jak przestać pić, brać narkotyki czy nadużywać leków. Równie ważne może być znalezienie odpowiedzi na pytanie, jaką funkcję pełniła substancja i z jakimi trudnościami dana osoba próbowała sobie za jej pomocą radzić.

Czasem dopiero takie spojrzenie pozwala zrozumieć wcześniejsze nawroty i nieskuteczne próby leczenia.

Ośrodek Terapii Uzależnień Nad Wartą prowadzi terapię osób zmagających się zarówno z uzależnieniami, jak i współwystępującymi problemami psychicznymi. W terapii podwójnej diagnozy istotną rolę odgrywają indywidualna ocena sytuacji, współpraca terapeutów z lekarzem psychiatrą oraz dobór metod pracy do potrzeb konkretnej osoby. W przypadku podejrzenia podwójnej diagnozy pierwszym krokiem może być konsultacja ze specjalistą i ustalenie, jaka forma pomocy będzie w danej sytuacji najbardziej odpowiednia.

Artykuł sponsorowany